• जैनकोष
    जैनकोष
  • Menu
  • Main page
    • Home
    • Dictionary
    • Literature
    • Kaavya Kosh
    • Study Material
    • Audio
    • Video
    • Online Classes
    • Home
    • Dictionary
    • Literature
    • Kaavya Kosh
    • Study Material
    • Audio
    • Video
    • Online Classes
    • What links here
    • Related changes
    • Special pages
    • Printable version
    • Permanent link
    • Page information
    • Recent changes
    • Help
    • Create account
    • Log in
Shivir Banner

जैन शब्दों का अर्थ जानने के लिए किसी भी शब्द को नीचे दिए गए स्थान पर हिंदी में लिखें एवं सर्च करें

 Actions
  • ग्रन्थ
  • Discussion
  • View source
  • View history

ग्रन्थ

ग्रन्थ:प्रवचनसार - गाथा 111 - तत्त्व-प्रदीपिका

From जैनकोष



एवंविहं सहावे दव्वं दव्वत्थपज्जयत्थेहिं । (111)

सदसब्भावणिबद्धं पादुब्भावं सदा लभदि ॥121॥

अर्थ: 

इसप्रकर सद्भाव में अवस्थित द्रव्य द्रव्यार्थिक और पर्यायार्थिक नय से सद्भाव निबद्ध और असद्भावनिबद्ध उत्पाद को हमेशा प्राप्त करता है ।

तत्त्व-प्रदीपिका: 

अथ द्रव्यस्य सदुत्पादासदुत्पादयोरविरोधं साधयति -

एवमेतद्यथोदितप्रकारसाकल्याकलङ्कलाञ्छनमनादिनिधनं सत्स्वभावे प्रादुर्भावमास्कन्दति द्रव्यम्‌ । स तु प्रादुर्भावो द्रव्यस्य द्रव्याभिधेयतायां सद्भावनिबद्ध एव स्यात्‌; पर्यायाभिधेयतायां त्वसद्भावनिबद्ध एव ।तथाहि - यदा द्रव्यमेवाभिधीयते न पर्यायास्तदा प्रभवावसानवर्जिताभिर्यौगपद्य-प्रवृत्तभिर्द्रव्यनिष्पादिकाभिरन्वयशक्तिभि: प्रभवावसानलाञ्छना क्रमप्रवृत्त: पर्याय-निष्पादिका व्यतिरेकव्यक्तीस्तास्ता: संक्रामतो द्रव्यस्य सद्‌भावनिबद्ध एव प्रादुर्भाव: हेमवत्‌ ।

तथाहि - यदा हेमैवाभिधीयते नाङ्गदादाय: पर्यायास्तदा हेमसमानजीविताभिर्यौगपद्य-प्रवृत्तभिर्हेमनिष्पादिकाभिरन्वयशक्तिभिरङ्गदादिपर्यायसमानजीविता: क्रमप्रवृत्त अङ्गदादि- पर्यायनिष्पादिका व्यतिरेकव्यक्तीस्तास्ता: संक्रामतो हेम्न: सद्‌भावनिबद्ध एव प्रादुर्भाव: ।

यदा तु पर्याय एवाभिधीयन्ते न द्रव्यं तदा प्रभवावसानलाञ्छनाभि: क्रमप्रवृत्तभि: पर्याय-निष्पादिकाभर्व्यतिरेकव्यक्तिभिस्ताभिस्ताभि: प्रभवावसानवर्जिता यौगपद्यप्रवृत्त द्रव्य-निष्पादिका अन्वयशक्ति: संक्रामतो द्रव्यस्यासद्‌भावनिबद्ध एव प्रादुर्भाव: हेमवदेव ।

तथाहि यदाङ्गदादिपर्याया एवाभिधीयन्ते न हेम, तदाङ्गदादिपर्यायसमानजीविताभि: क्रमप्रवृत्तभिरङ्गदादिपर्यायनिष्पादिकाभिर्व्यक्तिभिस्ताभिस्ताभिर्हेमसमानजीविता यौगपद्य-प्रवृत्त हेमनिष्पादिका अन्वयशक्ति: संक्रामतौ हेम्नोऽसद्‌भावनिबद्ध एव प्रादुर्भाव: ।

अथ पर्यायाभिधेयतायामप्यसदुत्पत्तै पर्यायनिष्पादिकास्तास्ता व्यतिरेकव्यक्तयो यौग-पद्यप्रवृत्तिमासाद्यान्यशक्तित्वमापन्ना: पर्यायान्‌ द्रवीकुर्यु: ।

तथाङ्गदादिपर्यायनिष्पादिकाभिस्ताभिस्ताभिर्व्यतिरेकव्यक्तिभियौगपद्यप्रवृत्तिमासा-द्यान्वयशक्तित्वमापन्नाभिरङ्गादिपर्याया अपि हेमीक्रियेरन्‌ ।

द्रव्याभिधेयतायामपि सदुत्पत्तै द्रव्यनिष्पादिका अन्वयशक्तय: क्रमप्रवृत्तिमासाद्य तत्त- द्वय्यतिरेकव्यक्तित्वमापन्ना द्रव्यं पर्यायीकुर्यु:; तथा हेमनिष्पादिकाभिरन्वयशक्तिभि: क्रमप्रवृत्तिमासाद्य तत्तद्वय्यतिरेकमापन्नाभिर्हेमाङ्गदादिपर्यायमात्री क्रियेत ।

ततो द्रव्यार्थादेशात्सदुत्पाद:, पर्यायार्थादेशादसत्‌ इत्यनवद्यम्‌ ॥१११॥

तत्त्व-प्रदीपिका हिंदी : 

इस प्रकार यथोदित (पूर्वकथित) सर्व प्रकार से १अकलंक लक्षण वाला, अनादिनिधन वह द्रव्य सत्‌स्वभाव में (अस्तित्वस्वभाव में) उत्पाद को प्राप्त होता है । द्रव्य का वह उत्पाद, द्रव्य की २अभिधेयता के समय सद्‌भाव-संबद्ध ही है और पर्यायों की अभिधेयता के समय असद्‌भाव-संबद्ध ही है । इसे स्पष्ट समझाते हैं :—

जब द्रव्य ही कहा जाता है,—पर्यायें नहीं, तब

  • उत्पत्ति-विनाश रहित,
  • युगपत् प्रवर्तमान,
  • द्रव्य को उत्पन्न करने वाली अन्वय-शक्तियों के द्वारा,
  • उत्पत्ति-विनाश-लक्षण वाली,
  • क्रमश: प्रवर्तमान,
  • पर्यायों की उत्पादक उन-उन व्यतिरेक-व्यक्तियों को प्राप्त
होने वाले द्रव्य को सद्‌भाव-संबद्ध ही उत्पाद है; सुवर्ण की भाँति । जैसे :- जब सुवर्ण ही कहा जाता है -- बाजूबंध आदि पर्यायें नहीं, तब
  • सुवर्ण जितनी स्थायी,
  • युगपत् प्रवर्तमान,
  • सुवर्ण की उत्पादक ३अन्वय-शक्तियों के द्वारा बाजूबंध इत्यादि पर्याय जितने स्थायी,
  • क्रमश: प्रवर्तमान,
  • बाजूबंध इत्यादि पर्यायों की उत्पादक उन-उन ४व्यतिरेक-व्यक्तियों को प्राप्त होने वाले
सुवर्ण का ५सद्‌भाव-संबद्ध ही उत्पाद है ।

और जब पर्यायें ही कही जाती हैं, द्रव्य नहीं, तब

  • उत्पत्ति-विनाश जिनका लक्षण है ऐसी,
  • क्रमश: प्रवर्तमान,
  • पर्यायों को उत्‍पन्‍न करने वाली उन-उन व्यतिरेक-व्यक्तियों के द्वारा,
  • उत्पत्ति-विनाश रहित,
  • युगपत् प्रवर्तमान,
  • द्रव्य की उत्पादक अन्वय-शक्तियो को प्राप्त होने वाले द्रव्य को
६असद्‌भाव-संबद्ध ही उत्पाद है; सुवर्ण की ही भाँति । वह इस प्रकार -- जब बाजूबंधादि पर्यायें ही कही जाती हैं, सुवर्ण नहीं, तब
  • बाजूबंध इत्यादि पर्याय जितनी टिकने वाली,
  • क्रमश: प्रवर्तमान,
  • बाजूबंध इत्यादि पर्यायों की उत्पादक उन-उन व्यतिरेक-व्यक्तियों के द्वारा,
  • सुवर्ण जितनी टिकने वाली,
  • युगपत्-प्रवर्तमान,
  • सुवर्ण की उत्पादक अन्वय-शक्तियों को प्राप्त
सुवर्ण के असद्‌भाव-युक्त ही उत्पाद है ।

अब, पर्यायों की अभिधेयता (कथनी) के समय भी, असत्-उत्पाद में पर्यायों को उत्पन्न करने वाली वे-वे व्यतिरेक-व्यक्तियाँ युगपत् प्रवृत्ति प्राप्त अन्वय-शक्तिपने को प्राप्त होती हुई पर्यायों को द्रव्य करता है (पर्यायों की विवक्षा के समय भी व्यतिरेक-व्यक्तियाँ अन्वय-शक्तिरूप बनती हुई पर्यायों को द्रव्यरूप करती हैं); जैसे बाजूबंध आदि पर्यायों को उत्‍पन्‍न करने वाली वे-वे व्यतिरेक-व्यक्तियाँ युगपत् प्रवृत्ति प्राप्त करके अन्वय-शक्तिपने को प्राप्त करती हुई बाजुबंध इत्यादि पर्यायों को सुवर्ण करता है । द्रव्य की अभिधेयता के समय भी, सत्-उत्पाद में द्रव्य की उत्पादक अन्वय-शक्तियाँ क्रम-प्रवृत्ति को प्राप्त उस-उस व्यतिरेक-व्यक्तित्व को प्राप्त होती हुई, द्रव्य को पर्यायें (पर्यायरूप) करती हैं; जैसे सुवर्ण की उत्पादक अन्वय-शक्तियाँ क्रम-प्रवृत्ति प्राप्त करके उस-उस व्यतिरेक-व्यक्तित्व को प्राप्त होती हुई, सुवर्ण को बाजूबंधादि पर्यायमात्र (पर्यायमात्र-रूप) करती हैं ।

इसलिये द्रव्यार्थिक कथन से सत्-उत्पाद है, पर्यायार्थिक कथन से असत्-उत्पाद है -- यह बात अनवद्य (निर्दोष, अबाध्य) है ॥१११॥

१अकलंक = निर्दोष (यह द्रव्य पूर्वकथित सर्वप्रकार निर्दोष लक्षणवाला है) ।

२अभिधेयता = कहने योग्यपना; विवक्षा; कथनी ।

३अन्वयशक्ति = अन्वयरूपशक्ति । ( अन्वयशक्तियाँ उत्पत्ति और नाश से रहित हैं, एक ही साथ प्रवृत्त होती हैं और द्रव्य को उत्पन्न करती हैं । ज्ञान, दर्शन, चारित्र इत्यादि आत्म-द्रव्य की अन्वय-शक्तियाँ हैं) ।

४व्यतिरेक-व्यक्ति = भेदरूप प्रगटता । (व्यतिरेक-व्यक्तियाँ उत्पत्ति विनाश को प्राप्त होती हैं, क्रमश: प्रवृत्त होती हैं और पर्यायों को उत्पन्न करती हैं । श्रुतज्ञान, केवलज्ञान इत्यादि तथा स्वरूपाचरण-चारित्र, यथाख्यात-चारित्र इत्यादि आत्म-द्रव्य की व्यतिरेक-व्यक्तियाँ हैं । व्यतिरेक और अन्वय के अर्थों के लिये ११ ९वें पृष्ठ का फुटनोट/टिप्पणी देखें) ।

५सद्भावसंबद्ध = सद्भाव-अस्तित्व के साथ संबंध रखनेवाला, -संकलित । द्रव्य की विवक्षा के समय अन्वय शक्तियों को मुख्य और व्यतिरेक-व्यक्तियों को गौण कर दिया जाता है, इसलिये द्रव्य के सद्भाव-संबद्ध उत्पाद (सत्-उत्पाद, विद्यमान का उत्पाद) है ।

६असद्भावसंबद्ध - अनस्तित्व के साथ सबंधवाला - संकलित । (पर्यायों की विवक्षा के समय व्यतिरेक-व्यक्तियों को मुख्य और अन्वय-शक्तियों को गौण किया जाता है, इसलिये द्रव्य के असद्भाव-संबद्ध उत्पाद (असत्-उत्पाद, अविद्यमान का उत्पाद) है ।

पूर्व पृष्ठ

अगला पृष्ठ

इसी गाथा की तात्पर्य-वृत्ति टीका

तत्त्व-प्रदीपिका अनुक्रमणिका

Retrieved from "https://www.jainkosh.org/w/index.php?title=ग्रन्थ:प्रवचनसार_-_गाथा_111_-_तत्त्व-प्रदीपिका&oldid=134337"
JainKosh

जैनकोष याने जैन आगम का डिजिटल ख़जाना ।

यहाँ जैन धर्म के आगम, नोट्स, शब्दकोष, ऑडियो, विडियो, पाठ, स्तोत्र, भक्तियाँ आदि सब कुछ डिजिटली उपलब्ध हैं |

Quick Links

  • Home
  • Dictionary
  • Literature
  • Kaavya Kosh
  • Study Material
  • Audio
  • Video
  • Online Classes

Other Links

  • This page was last edited on 23 April 2024, at 13:55.
  • Privacy policy
  • About जैनकोष
  • Disclaimers
© Copyright Jainkosh. All Rights Reserved
  • Powered by MediaWiki