• जैनकोष
    जैनकोष
  • Menu
  • Main page
    • Home
    • Dictionary
    • Literature
    • Kaavya Kosh
    • Study Material
    • Audio
    • Video
    • Online Classes
    • Home
    • Dictionary
    • Literature
    • Kaavya Kosh
    • Study Material
    • Audio
    • Video
    • Online Classes
    • What links here
    • Related changes
    • Special pages
    • Printable version
    • Permanent link
    • Page information
    • Recent changes
    • Help
    • Create account
    • Log in

जैन शब्दों का अर्थ जानने के लिए किसी भी शब्द को नीचे दिए गए स्थान पर हिंदी में लिखें एवं सर्च करें

 Actions
  • ग्रन्थ
  • Discussion
  • View source
  • View history

ग्रन्थ

ग्रन्थ:प्रवचनसार - गाथा 239.1 - तात्पर्य-वृत्ति

From जैनकोष



चागो य अणारंभो विसयविरागो खओ कसायाणं ।

सो संजमो त्ति भणिदो पव्वज्जाए विसेसेण ॥274॥

अर्थ: 

तपश्चरण दशा में त्याग, अनारम्भ, विषयों से विरक्तता और कषायों का क्षय -- विशेषरूप से वह संयम कहा गया है ।

तात्पर्य-वृत्ति: 

अथ द्रव्यभाव --

चागो य निजशुद्धात्मपरिग्रहं कृत्वा बाह्याभ्यन्तरपरिग्रहनिवृत्तिस्त्यागः । अणारंभो निःक्रियनिज-शुद्धात्मद्रव्ये स्थित्वा मनोवचनकायव्यापारनिवृत्तिरनारम्भः । विसयविरागो निर्विषयस्वात्मभावनोत्थसुखेतृप्तिं कृत्वा पञ्चेन्द्रियसुखाभिलाषत्यागो विषयविरागः। खओ कसायाणं निःकषायशुद्धात्मभावनाबलेनक्रोधादिकषायत्यागः कषायक्षयः । सो संजमो त्ति भणिदो स एवंगुणविशिष्टः संयम इति भणितः । पव्वज्जाए विसेसेण सामान्येनापि तावदिदं संयमलक्षणं, प्रव्रज्यायां तपश्चरणावस्थायां विशेषेणेति ।अत्राभ्यन्तरशुद्धात्मसंवित्तिर्भावसंयमो, बहिरङ्गनिवृत्तिश्च द्रव्यसंयम इति ॥२७४॥

तात्पर्य-वृत्ति हिंदी : 

[चागो य] अपने शुद्धात्मा को सब ओर से ग्रहण कर बहिरंग-अन्तरंग परिग्रह की निवृत्ति त्याग है । [अणारंभो] क्रिया रहित अपने शुद्धात्मद्रव्य में ठहरकर मन-वचन-शरीर सम्बन्धी व्यापार (चेष्टा) से निवृत्ति अनारम्भ है । [विसयविरागो] विषयों से रहित अपने आत्मा की भावना से उत्पन्न सुख में तृप्त होकर पाँच इन्द्रियों सम्बन्धी सुख की इच्छा का त्याग विषय-विराग है । [खओ कसायाणं] कषाय रहित शुद्धात्मा की भावना के बल से, क्रोधादि कषायों का त्याग कषायक्षय है । [सो संजमो त्ति भणिदो] वह इन गुणों से विशिष्ट 'संयम' - ऐसा कहा गया है । [पव्वज्जाए विसेसेण] प्रथम सामान्य से भी यह संयम का लक्षण है, प्रव्रज्या अर्थात् तपश्चरणरूप दशा में, विशेषरूप से भी यही संयम का लक्षण है । यहाँ अन्दर में शुद्धात्मा की सम्वित्ति-स्वसंवेदन भाव संयम है और बाहर से निवृत्ति द्रव्य संयम है ॥२७४॥

पूर्व पृष्ठ

अगला पृष्ठ

तात्पर्य-वृत्ति अनुक्रमणिका

Retrieved from "https://www.jainkosh.org/w/index.php?title=ग्रन्थ:प्रवचनसार_-_गाथा_239.1_-_तात्पर्य-वृत्ति&oldid=134638"
JainKosh

जैनकोष याने जैन आगम का डिजिटल ख़जाना ।

यहाँ जैन धर्म के आगम, नोट्स, शब्दकोष, ऑडियो, विडियो, पाठ, स्तोत्र, भक्तियाँ आदि सब कुछ डिजिटली उपलब्ध हैं |

Quick Links

  • Home
  • Dictionary
  • Literature
  • Kaavya Kosh
  • Study Material
  • Audio
  • Video
  • Online Classes

Other Links

  • This page was last edited on 23 April 2024, at 13:55.
  • Privacy policy
  • About जैनकोष
  • Disclaimers
© Copyright Jainkosh. All Rights Reserved
  • Powered by MediaWiki