• जैनकोष
    जैनकोष
  • Menu
  • Main page
    • Home
    • Dictionary
    • Literature
    • Kaavya Kosh
    • Study Material
    • Audio
    • Video
    • Online Classes
    • Home
    • Dictionary
    • Literature
    • Kaavya Kosh
    • Study Material
    • Audio
    • Video
    • Online Classes
    • What links here
    • Related changes
    • Special pages
    • Printable version
    • Permanent link
    • Page information
    • Recent changes
    • Help
    • Create account
    • Log in

जैन शब्दों का अर्थ जानने के लिए किसी भी शब्द को नीचे दिए गए स्थान पर हिंदी में लिखें एवं सर्च करें

 Actions
  • Page
  • Discussion
  • View source
  • View history

प्रणिधान

From जैनकोष



भगवती आराधना/116-118/271 पणिधायं पि य दुविहं इंदिय णोइंदियं च बोधव्वं । सद्दादि इंदियं पुण कोधाईयं भवे इदरं ।116। सद्दरसरूवगंधे फासे य मणोहरे य इयरे य । नं रागदोसगमणं पंचविहं होदि पणिधाणं ।117। णोइंदियपणिधाणं कोधो माणो तधेव माया य । लोभो य णोकसाया मणपणिधाणं तु तं वज्जे ।118। = प्रणिधान के इंद्रिय प्रणिधान, नोइंद्रिय प्रणिधान ऐसे दो भेद हैं । स्पर्श, रस, गंध, वर्ण और शब्द ये इष्ट और अनिष्ट ऐसे दो प्रकार के हैं ।इनसे आत्मा में रागद्वेष की उत्पत्ति होती है, इसको इंद्रिय प्रणिधान कहते हैं । स्पर्शनेंद्रिय, रसनेंद्रिय, घ्राणेंद्रिय, चक्षुरिंद्रिय और श्रोत्रेंद्रिय, प्रणिधान ऐसे पाँच भेद हैं ।116-117। क्रोध, मान, माया, लोभ, हास्य, रति, अरति, शोक, भय, जुगुप्सातथा तीनों वेद, इन सर्व के परिणामों को नोइंद्रिय प्रणिधान कहते हैं । (मू.आ./299-300) ।
मू.आ./298 पणिधाणंपि य दुविहं पसत्थं तह अपसत्थं च । समिदीसु य गुत्तीसु य सत्थं सेसमप्पसत्थं तु ।298। = प्रणिधानके भी दो भेद हैं - शुभ और अशुभ । पाँच समिति और तीन गुप्तियों में जो परिणाम हैं वे शुभ होते हैं और शेष इंद्रियविषयों में जो परिणाम हैं वह अशुभ हैं ।298।
राजवार्तिक/7/33/2/557/7 दुष्ठु प्रणिधानमन्यथा वा दुःप्रणिधानम् ।2। प्रणिधानं प्रयोगः परिणाम इत्यनर्थांतरम् । दुष्ठु पापं प्रणिधानं दुःप्रणिधानम्, अन्यथा वा प्रणिधानं दुःप्रणिधानम् । तत्र क्रोधादिपरिणामवशात् दुष्ठु प्रणिधानं शरीरावयवानाम् अनिभृतमवस्थानम्​, ‘वर्णसंस्काराभावाऽर्थागमकत्वचापलादिवाग्गतम्, मनसोऽनर्पितत्वं चेत्यन्यथा प्रणिधानम् । = परिणाम, प्रयोग व प्रणिधान ये एकार्थवाची शब्द हैं । दुःप्रणिधान का अर्थ दुष्ट या पाप रूप प्रणिधान है या अन्यथा प्रणिधान को दुःप्रणिधान कहते हैं । तहां क्रोधादि कषायों के वश होकर दुष्ट प्रणिधान होता है और शरीर का विचित्र विकृति रूप से हो जाना, निरर्थक अशुद्ध वचनों का प्रयोग करना और मनका उपयोग न लगना ये अन्यथा प्रणिधान है । (और भी देखें उपयोग - II.4.1,2 तथा मनोयोग/5) ।
न्यायदर्शन सूत्र/ टी./3/2/43/208/14 सुस्मूर्षया मनसो धारणं प्रणिधानं सुस्मूर्षितलिंगचिंतनं चार्थ-स्मृतिकारणम् । = स्मरण की इच्छा से मन को एक स्थान में लगाने का ‘नाम’ प्रणिधान है ।


पूर्व पृष्ठ

अगला पृष्ठ

Retrieved from "https://www.jainkosh.org/w/index.php?title=प्रणिधान&oldid=97094"
Categories:
  • प
  • चरणानुयोग
JainKosh

जैनकोष याने जैन आगम का डिजिटल ख़जाना ।

यहाँ जैन धर्म के आगम, नोट्स, शब्दकोष, ऑडियो, विडियो, पाठ, स्तोत्र, भक्तियाँ आदि सब कुछ डिजिटली उपलब्ध हैं |

Quick Links

  • Home
  • Dictionary
  • Literature
  • Kaavya Kosh
  • Study Material
  • Audio
  • Video
  • Online Classes

Other Links

  • This page was last edited on 21 September 2022, at 20:58.
  • Privacy policy
  • About जैनकोष
  • Disclaimers
© Copyright Jainkosh. All Rights Reserved
  • Powered by MediaWiki