• जैनकोष
    जैनकोष
  • Menu
  • Main page
    • Home
    • Dictionary
    • Literature
    • Kaavya Kosh
    • Study Material
    • Audio
    • Video
    • Online Classes
    • Home
    • Dictionary
    • Literature
    • Kaavya Kosh
    • Study Material
    • Audio
    • Video
    • Online Classes
    • What links here
    • Related changes
    • Special pages
    • Printable version
    • Permanent link
    • Page information
    • Recent changes
    • Help
    • Create account
    • Log in

जैन शब्दों का अर्थ जानने के लिए किसी भी शब्द को नीचे दिए गए स्थान पर हिंदी में लिखें एवं सर्च करें

 Actions
  • ग्रन्थ
  • Discussion
  • View source
  • View history

ग्रन्थ

ग्रन्थ:प्रवचनसार - गाथा 138 - तात्पर्य-वृत्ति

From जैनकोष



समओ दु अप्पदेसो पदेसमेत्तस्स दव्वजादस्स । (138)

वदिवददो सो वट्टदि पदेसमागासदव्वस्स ॥149॥

अर्थ: 

[समय: तु] काल तो [अप्रदेश:] अप्रदेशी है, [प्रदेशमात्रस्य द्रव्यजातस्य] प्रदेशमात्र पुद्गल-परमाणु [आकाशद्रव्यस्य प्रदेशं] आकाश द्रव्य के प्रदेश को [व्यतिपतत:] मंद गति से उल्लंघन कर रहा हो तब [सः वर्तते] वह वर्तता है अर्थात् निमित्तभूततया परिणमित होता है ॥१३८॥

तात्पर्य-वृत्ति: 

अथ कालद्रव्यस्य द्वितीयादिप्रदेशरहितत्वेनाप्रदेशत्वंव्यवस्थापयति --

समओ समयपर्यायस्योपादानकारणत्वात्समयः कालाणुः । दु पुनः । स च कथंभूतः । अप्पदेसो अप्रदेशो द्वितीयादिप्रदेशरहितो भवति । स च किं करोति । सो वट्टदि स पूर्वोक्तकालाणुःपरमाणोर्गतिपरिणतेः सहकारित्वेन वर्तते । कस्य संबन्धी योऽसौ परमाणुः । पदेसमेत्तस्स दव्वजादस्स प्रदेशमात्रपुद्गलजातिरूपपरमाणुद्रव्यस्य । किं कुर्वतः । वदिवददो व्यतिपततो मन्दगत्या गच्छतः । कंप्रति । पदेसं कालाणुव्याप्तमेकप्रदेशम् । कस्य संबन्धिनम् । आगासदव्वस्स आकाशद्रव्यस्येति । तथाहि --

कालाणुरप्रदेशो भवति । कस्मात् । द्रव्येणैकप्रदेशत्वात् । अथवा यथा स्नेहगुणेन पुद्गलानां परस्परबन्धो भवति तथाविधबन्धाभावात्पर्यायेणापि । अयमत्रार्थः - यस्मात्पुद्गलपरमाणोरेकप्रदेश-गमनपर्यन्तं सहकारित्वं क रोति न चाधिकं तस्मादेव ज्ञायते सोऽप्येकप्रदेश इति ॥१४९॥

तात्पर्य-वृत्ति हिंदी : 

[समओ] समय पर्याय का उपादान कारण होने से समय-कालाणु-कालद्रव्य [दु] और । वह काल द्रव्य कैसा है? [अप्पदेसो] अप्रदेश-दूसरे आदि प्रदेशों से रहित है । वह अप्रदेशी काल द्रव्य क्या करता है? [सो वट्टदि] वह पूर्वोक्त कालाणु परमाणु के गतिरूप परिणमन के निमित्त से वर्तता है-परिणमन करता है । जो गति परिणत है, वह परमाणु किस सम्बन्धी है- गतिपरिणत वह परमाणु किसका है? [पदेसमेत्तस्स दव्वजादस्स] प्रदेशमात्र-एक प्रदेशी पुद्गल जातिरूप परमाणु द्रव्य का वह गति परिणत परमाणु है । क्या करते हुये परमाणु के माध्यम से काल द्रव्य परिणमित होता है? [वदिवददो] मन्दगति से जाते हुये परमाणु के माध्यम से वह परिणमित होता है । वह परमाणु किसकी ओर मन्दगति से जाता है? [पदेसं] वह कालाणु से व्याप्त एक प्रदेश की ओर जाता है । वह प्रदेश किसका है? [आगासदव्वस्स] वह प्रदेश आकाश द्रव्य का है ।

वह इसप्रकार- कालाणु अप्रदेशी (एक प्रदेशी) है । वह अप्रदेशी कैसे है? द्रव्य की अपेक्षा एक प्रदेशी होने के कारण वह अप्रदेशी है । अथवा जैसे स्नेह गुण (स्निग्ध गुण-चिकनाई) द्वारा पुद्गलों का परस्पर बन्ध होता है, उसप्रकार के बन्ध का अभाव होने से पर्याय अपेक्षा भी वह अप्रदेशी है ।

यहाँ अर्थ यह है कि जिस कारण पुद्गल परमाणु के एक प्रदेश पर्यन्त गमन में सहकार्य करता है-निमित्त होता है, अधिक में नहीं; इससे ज्ञात होता है कि काल द्रव्य भी एक प्रदेशी ही है ॥१४९॥

पूर्व पृष्ठ

अगला पृष्ठ

इसी गाथा की तत्त्व-प्रदीपिका टीका

तात्पर्य-वृत्ति अनुक्रमणिका

Retrieved from "https://www.jainkosh.org/w/index.php?title=ग्रन्थ:प्रवचनसार_-_गाथा_138_-_तात्पर्य-वृत्ति&oldid=134395"
JainKosh

जैनकोष याने जैन आगम का डिजिटल ख़जाना ।

यहाँ जैन धर्म के आगम, नोट्स, शब्दकोष, ऑडियो, विडियो, पाठ, स्तोत्र, भक्तियाँ आदि सब कुछ डिजिटली उपलब्ध हैं |

Quick Links

  • Home
  • Dictionary
  • Literature
  • Kaavya Kosh
  • Study Material
  • Audio
  • Video
  • Online Classes

Other Links

  • This page was last edited on 23 April 2024, at 13:55.
  • Privacy policy
  • About जैनकोष
  • Disclaimers
© Copyright Jainkosh. All Rights Reserved
  • Powered by MediaWiki