• जैनकोष
    जैनकोष
  • Menu
  • Main page
    • Home
    • Dictionary
    • Literature
    • Kaavya Kosh
    • Study Material
    • Audio
    • Video
    • Online Classes
    • Home
    • Dictionary
    • Literature
    • Kaavya Kosh
    • Study Material
    • Audio
    • Video
    • Online Classes
    • What links here
    • Related changes
    • Special pages
    • Printable version
    • Permanent link
    • Page information
    • Recent changes
    • Help
    • Create account
    • Log in

जैन शब्दों का अर्थ जानने के लिए किसी भी शब्द को नीचे दिए गए स्थान पर हिंदी में लिखें एवं सर्च करें

 Actions
  • ग्रन्थ
  • Discussion
  • View source
  • View history

ग्रन्थ

ग्रन्थ:प्रवचनसार - गाथा 18 - तात्पर्य-वृत्ति

From जैनकोष



उप्पादो य विणासो विज्जदि सव्वस्स अट्ठजादस्स ।

पज्जाएण दु केणवि अट्ठो खलु होदि सब्भूदो ॥18॥

अर्थ: 

[उत्पाद:] किसी पर्याय से उत्पाद [विनाश: च] और किसी पर्याय से विनाश [सर्वस्य] सर्व [अर्थजातस्य] पदार्थमात्र के [विद्यते] होता है; [केन अपि पर्यायेण तु] और किसी पर्याय से [अर्थ:] पदार्थ [सद्भूत: खलु भवति] वास्तव में ध्रुव है ॥१८॥

तात्पर्य-वृत्ति: 

अथोत्पादादित्रयं यथा सुवर्णादिमूर्तपदार्थेषु दृश्यते तथैवामूर्तेऽपि सिद्धस्वरूपेविज्ञेयं पदार्थत्वादिति निरूपयति --

उप्पादो य विणासो विज्जदि सव्वस्स अट्ठजादस्स उत्पादश्च विनाशश्चविद्यते तावत्सर्वस्यार्थजातस्य पदार्थसमूहस्य । केन कृत्वा । पज्जाएण दु केणवि पर्यायेण तु केनापिविवक्षितेनार्थव्यञ्जनरूपेण स्वभावविभावरूपेण वा । स चार्थः किंविशिष्टः । अट्ठो खलु होदि सब्भूदो अर्थः खलु स्फुटं सत्ताभूतः सत्ताया अभिन्नो भवतीति । तथाहि --

सुवर्णगोरसमृत्तिकापुरुषादिमूर्त-पदार्थेषु यथोत्पादादित्रयं लोके प्रसिद्धं तथैवामूर्तेऽपि मुक्तजीवे । यद्यपि शुद्धात्मरुचिपरिच्छित्ति-निश्चलानुभूतिलक्षणस्य संसारावसानोत्पन्नकारणसमयसारपर्यायस्य विनाशो भवति तथैव केवल-

ज्ञानादिव्यक्तिरूपस्य कार्यसमयसारपर्यायस्योत्पादश्च भवति, तथाप्युभयपर्यायपरिणतात्मद्रव्यत्वेन

ध्रौव्यत्वं पदार्थत्वादिति । अथवा यथा ज्ञेयपदार्थाः प्रतिक्षणं भङ्गत्रयेण परिणमन्ति तथा ज्ञानमपिपरिच्छित्त्यपेक्षया भङ्गत्रयेण परिणमति । षट्स्थानगतागुरुलघुकगुणवृद्धिहान्यपेक्षया वा भङ्गत्रयमव-बोद्धव्यमिति सूत्रतात्पर्यम् ॥१८॥

एवं सिद्धजीवे द्रव्यार्थिकनयेन नित्यत्वेऽपि विवक्षितपर्यायेणोत्पाद-व्ययध्रौव्यस्थापनरूपेण द्वितीयस्थले गाथाद्वयं गतम् ।

तात्पर्य-वृत्ति हिंदी : 

[उप्पादो य विणासो विज्जदि सव्वस्स अट्ठजादस्स] सभी पदार्थ समूह के उत्पाद और व्यय विद्यमान हैं । सभी पदार्थों के उत्पाद-व्यय किस रूप में विद्यमान हैं? [पज्जाएण दु केणवि] अर्थ-व्यंजन पर्याय-रूप अथवा स्वभाव-विभाव पर्याय-रूप किसी विवक्षित पर्याय से उनके उत्पाद-व्यय विद्यमान है । उत्पाद-व्यय वाले वे पदार्थ किस विशेषता वाले हैं? [अट्ठो खलु होदि सब्भूदो] वास्तव में पदार्थ सत्ताभूत-सत्ता से आभिन्न होते हैं ।

वह इसप्रकार - जैसे लोक में सुवर्ण, गोरस, मिट्टी, पुरुष आदि मूर्त पदार्थों में उत्पाद आदि तीनों प्रसिद्ध हैं, उसीप्रकार अमूर्त मुक्तजीव में भी जानना चाहिये । यद्यपि संसार के विनाश से उत्पन्न शुद्धात्मा में रुचि, जानकारी, निश्चल अनुभूति लक्षण कारण-समयसाररूप पर्याय का विनाश होता है और उसी प्रकार केवल-ज्ञानादि की व्यक्ति (प्रगटता) रूप कार्य-समयसार पर्याय का उत्पाद होता है; तथापि पदार्थ होने के कारण उत्पाद-व्यय दोनों ही पर्यायों रूप से परिणत आत्मद्रव्यत्व की अपेक्षा मुक्त जीव धौव्य रूप हैं ।

अथवा जैसे ज्ञेय पदार्थ प्रतिसमय उत्पाद-व्यय-धौव्य तीनभंग रूप से परिणमन करते हैं उसीप्रकार ज्ञान भी (ज्ञेय पदार्थ सम्बन्धी) जानकारी की अपेक्षा उत्पाद-व्यय-धौव्य तीनभंग रूप से परिणमित होता है, अथवा षटस्थानगत अगुरुलघुक गुण सम्बन्धी वृद्धि-हानि की अपेक्षा उत्पादादि तीनों भंग जानना चाहिये - यह गाथा का तात्पर्य है ॥१८॥

इस प्रकार सिद्ध जीव में द्रव्यार्थिक-नय से नित्यपना होने पर भी विवक्षित पर्याय से उत्पाद-व्यय-धौव्य की स्थापना रूप से दूसरे स्थल में दो गाथायें पूर्ण हुई ।

पूर्व पृष्ठ

अगला पृष्ठ

इसी गाथा की तत्त्व-प्रदीपिका टीका

तात्पर्य-वृत्ति अनुक्रमणिका

Retrieved from "https://www.jainkosh.org/w/index.php?title=ग्रन्थ:प्रवचनसार_-_गाथा_18_-_तात्पर्य-वृत्ति&oldid=134488"
JainKosh

जैनकोष याने जैन आगम का डिजिटल ख़जाना ।

यहाँ जैन धर्म के आगम, नोट्स, शब्दकोष, ऑडियो, विडियो, पाठ, स्तोत्र, भक्तियाँ आदि सब कुछ डिजिटली उपलब्ध हैं |

Quick Links

  • Home
  • Dictionary
  • Literature
  • Kaavya Kosh
  • Study Material
  • Audio
  • Video
  • Online Classes

Other Links

  • This page was last edited on 23 April 2024, at 13:55.
  • Privacy policy
  • About जैनकोष
  • Disclaimers
© Copyright Jainkosh. All Rights Reserved
  • Powered by MediaWiki